Sunday, May 13, 2012

Монгол хатад

Жак Уэтерфордын "Монгол их хатдын нууц товчоо" гэдэг номыг монгол руу захисан чинь олдохгүй байна гээд ийм нэгэн нимгэн ном өгч явуулсан байсан юм. Захиалга өгөөд орхицон байгаа л гэсэн. Тийм ховор ном уу хүмүүс ээ?
Самара хатан
Самара хатан Хиад аймгийн боржигон овогтон. Эцэг нь Элбэг нигүүлсэгч хаан. Тэрээр Умард Юань улсын 4 үеийн хан байжээ. 1393 онд Элбэг нигүүлсэгч хаан их сууринг залгамжилсны сүүлээр Өлзийт гуа байжийн арганд орж Ойрадын ноён Хуухай Даюуг хилсээр хороожээ. Ийм учир Элбэг нигүүлсэгч хаан Хуухай Даюугийн хүү Батулаг дуудаж: Би эцгийг чинь хилсээр хороов. Одоо чамайг чинсан болгоё. Чи Ойрадын эзэн Үгчи Хашхагийн хамт дөрвөн Ойрадыг захиртугай. гэж зарлиг болов. Тэгээд Элбэг нигүүлсэгч хаан өөрийн их хатнаас төрсөн Самара нэрт гүнжээ хатан болгон өгсөн ажээ. Тэр үед Ойрадын ноён Үгчи Хашха Батула чинсанд атаархаж Элбэг нигүүлсэгч хаанд дургүйлхэж эхлэв. Батула чинсан ч Элбэг нигүүлсэгч хаанаас эцгийнхээ өшөөг авахыг зорьж байв. Тийнхүү 1401 онд Үгчи Хашха, Батула чинсан хоёул хамсаж дөрвөн Ойрадоо дагуулан Монголыг довтлон ялж Элбэг нигүүлсэгч хааныг хороов. Тэгээд Үгчи Хашха, Өлзийт байжийг хатнаа болгон авчээ. Үүний хойхно 1404 онд Аругтай тайж Үгчи Хашхыг цаазалж, Цагадай хаант улсаас Өлзий Төмөрийг залж авчран хаан өргөмжилж өөрөө тайж болоод цэргийн эрхийг атгав. Үүний улмаас Батула чинсан ямар ч эрхгүй болсон тул харъяат цэргээ авч байлдахаар мордоод Өлзий Төмөр хааныг алсан бөгөөд Аругтай тайжийг амьдаар нь баривчлан авчирчээ. Батула чинсангийн хатан Самара, Ойрадад баривчлагдан ирсэн Өлзийт гуа байжий, Ажай тайж эх хөвүүн хоёр ба Аругтай тайж гурвыг төрхмийн газар Монгол улсдаа нууцаар илгээхээр дутаалгаад:
Эзлэн сууж байсан
Эзэн хаан нь үхэв.
Эртний дөрвөн Ойрад
Эх сүүлээ алдав
Энэ үед хэрвээ
Эртхэн дайлахаар ирвэл
Эзэнгүй олон ардыг
Эрх биш дийлж чадна хэмээн захиж байтал хөвгүүн Багум нь
"Учирсан газар муу боловчөөрийн гэр болно
Уг төрхөм сайн боловч хүний газар болно
Ээж та тэгж хэлбэл эцэг тэнгэр таалах үгүй болно" гэв. Гэвч Самара хатан хөвгүүнийхээ үгийг сонссонгүйгээр тэр гурвыг улсдаа буцаав. Өлзийт гуа байжий, Азай тайж, Арутгай тайж гурвууланг хүрэх үед Адай хаан монгол улсыг эзэлж байв. Тийнхүү тэд гурвуулаа Самара гүнжийн үгийг үлдээлгүй хэлсэнд Адай хаан ихэд баярлав. Тэгээд Адай хаан 1410 онд Өлзийт гуа байжийг хатнаа болгон аваад эзний өмнөөс хаан ширээнд сууж Аругтайг тайж өргөмжлөн манлайд явуулаад өөрөө 10 түмэн шилдэг цэргийг авч дөрвөн Ойрадыг байлдахаар мордов.Энэ чимээг Ойрад, Өөлд, Тайчууд, хойт дөрвөн аймаг сонсоод мөн угтан байлдахаар ирэв. Хоёр этгээдийн цэрэг Зэлмэн ханы дэргэдэх "Бор нохойн зуу" гэдэг газарт золгон байлдаад Адай хаан ихэд дийлж Батула чинсанг цавчин алсан бөгөөдхөвгүүн Багумыг нь амьдаар нь баривчлан авчрав. Азай тайж, эх Өлзийт гуа байжийтайгаа уулзаад: Самара гүнж сайн явдал хийснийг бодож энэ хөвгүүнийг тавибал ямар вэ? гэсэнд Өлзийт гуа байжийг дуугарахаас өмнө Аругтай тайж:
"Араатны зулзагыг тэжээж үл болно
Атаатны үрийг өрөвдөж үл болно" гэв. Энэ үгийг Адай хаан зөвшөөрч Багумыг Аругтай тайжид тушаан өгөв. Үүнд Аругтай тайж ихэд баярлаж: "Энэ өдөр чиний эцэг Батула чинсан намайг арган дор хөмөрч "Аругдай" хэмээн доромжлон дуудаж билээ. Эргэх наран ээлжлэн төр эргэснээр одоо би эцгийнх нь өшөөг хүүгээс нь авах цаг болов" гээд Багумыг тогоон дор хөмрөн "Тогоон" хэмээн нэрийдэж гэртээ аваачин боол болгон зарав. Үргэлжилнэ.

3 comments:

hina said...

Nadad bgaa shd husvel nomoor solij bolno

hina said...

Nadad bgaa shd husvel nomoor solij bolno

byambaa said...

setgegdel uldeesend bayarlalaa, tegj bgaad zahisan nom maani irchih bhaa, bayarlalaa.