Сансрын салхинд шивнэх нисэгчийн үг

Санарын салхинд шивнэх нисэгчийн үг
Аяар намдуу цэлмэг тэнгэрт хөөрөхдөө би
Амьдралын төлөөх хүний тэмцлийг сонирхдог
Агуу орчлонгийн нугачаанд будаан чинээ харагдахад
Асар гайхалтай мэдрэмж төрж санааширдаг
Хөвөн цагаан үүлэн дунд умбахдаа би
Хүмүүний орчлонгоос нэгэнтээ тасраад жингүйддэг
Хүрэх алсын гялбаа нүднээ цавчлах тусам
Хүйлэн хөх сансар өөд тэмүүлдэг
Шувуу шиг эрх чөлөөтэй нисч явахдаа би
Шуугиант амьдралын хэмнэлийг нэгэнтээ алдаад уужирдаг
Шунхан улаан нарыг "шүргэх" шахам өнгөрөхдөө
Шурган гал шиг төөнөх халуун илчийг нь мэдэрдэг
Огоот хоосон орчлонгийн чандад дүүлэхдээ би
Орон, зай, цаг хугацааг нэгэнтээ ялаад сэнхэрдэг
Од мичдийн зүг ойртон нягтрах тусам
Омголон хүслийнхээ оргилд хүрээд буцдаг
Өрнө-Дорныг холбосон агаарын дардан замаар
Өнгөт туяа татуулан мянган бээрийг туулдаг
Үүлэн цагаан хөлгөндөө дүүлэн явах тоолондоо
Туулах замын ихэнхийг дуулан дуулан өнгөрөөдөг
Зон олон бужигнаж, хот балгад ярайхад
Донж намбыг нь тааруулж итгэл төгс газарддаг
Зорчигч түмнээ саадгүй зорьсон газарт нь хүргээд
Дотор сэтгэл уужирч, баярын магнай тэнийдэг ээ.

Б.Ойдов

Ингэхэд ойрд шүлэг хуулж бичээгүй юм байна. Соньхон сайхан байлаа.

Дараагийн бичлэгт нэгэн сайхан өгүүллэгийг хуулж оруулна аа. Ажил ч дууссан, гэртээ ч ирсэн, сэтгэл санаа тайван л байна. Худлаа, сүмо мэдээ сонсож бас уур, дургүй зэрэг хүрээд л яваа юм байна.

Өнөөх олон номоо уншиж өгөх юм шүү. Сурсан мэдсэнээ хоолтойгоо холиод идчихэлгүйхэн шинэ онтой золгох юм шүү. Ойрын төлөвлөгөө нэг иймэрхүү, алсын төлөвлөгөө...?

Ертөнцийн гоо бүсгүй

Дэвэн дэлхийн шохоорхол-саран гоо бүсгүйн
Дэглий цагаан тогоруу шиг уран гоо бэлхүүс
Даяанч хуваргын мэргэн санааг уралдуулж
Далай ламын урьхан зүүдэнд эргэлдэнэ...
Цэцэг шингэсэн алчуур нь салхинд үелзэн намирахдаа
Цэргийн дарангуйлагчийн төмөр сахилгыг ч хайлуулна
Тэнгэрлиг сайхныг улам ариусгаж цэлмээхээр
Цэнгэг агаар зөвхөн чам руу л тэмүүлнэ...
Автомат бууны сумыг хүхээн дотор нь гацааж
Араатны хурц соёог завжин цаана нь мохоож
Амьтай, амьгүйг халираасан энэ л гоо үзэсгэлэн
Алдарт Нин хааныг шидэт харцаараа уусгаж
Ассирийн эзэнт улсыг дөчин жил захирсан...
Оёоргүй хүслийг бадраагч өхөөрдөм нэгэн шувуухай
Ойгүй хурц төрхөө гантиг чулуунд шингээж
Оройгүй сүм-Таж Махалын бунхан болж гялалзсан...
Орчлонгийн гоо чамаас хагацахын аргагүй эмээсэндээ л
Ромын Пап хүртэл харцаа буруулан загалмайлсан...
Исламын харгис шүүгч чамайг яллахаар улайрсан ч
Инээмсэглэхийг чинь хараад л тайган болж туялзсан...
Эгнэшгүй сайхан царай чинь эзэн хаадыг тулалдуудж
Эртний Грекийн Трой хотыг эгшин зуур мөхөөсөн ч
Энгүй алдар цуу чинь эгшиг туульсанд мөнхөрсөн...
Хортой алим шиг улаахан гоо үзэсгэлэн чи ...
Хорхой хөдөлгөж, шунал буцалган мишээхүйяа
Хосмолжин санаатай, хохой халаг хүмүүнд бол
Хорвоогийн амар амгаланг мөнхөд үл авчирнам...
Ертөнцийн гоо чиний ялдам өнгөнөөс гэрэвшсэндээ л
Есөн гариг нь алтан нарыг шүтэн тойрч эргэлднэм...
Залуу сайхан ярууслыг тань зуурдын сансарт гацааж
Замбуу тивийн цаг хугацааг мянган жилээр зогсооном...

Б.Ойдов

Жич: хосмолжин гэж яг ямар утгатай үг бол? Мөн хохой халаг хүмүүн ?

Монгол бичиг мину

Хана хэрэм шиг ханз үсгийн голоор
Хага цохин цуулах "хадмал" бичиг минь
Хана хэрэм шиг ханз үсгийн дээгүүр
Харваж давуулсан шат шиг босоо бичиг минь
Хана хэрэм шиг ханз үсгийн нуруунд
Хаваж шаасан сум шиг хангал бичиг минь
Хана хэрэм шиг ханз үсгийн цээжинд
Хадаж сийлсэн шүлэг шиг монгол бичиг минь
Аянгын утга, хурмастын  лүндэнг өөртөө шингээж
Аадрын үүлнээс газар луу харвасан тэнгэрийн цахилгаан юм та
Ааг омгоо багтааж ядсан талын зэрлэг нүүдэлчдийг
Атгаж цуглуулаад Азийн төвд хатгасан алтан гадас юм та
Хөх толбот Монгол үрсийнхээ амьдрах цаг хугацааг
Хүй ургаар нь агуулж хадгалсан тэмдэглэгээ юм та
Огторгуйн хязгаар, хээрийн салхинд бүрэлдсэн гоц санааг
Ойртуулан хурааж орон зайг товчилсон ойллого юм та
Хүн, Сүмбэ, Нирун гүрний дээдсийн
Хөшөө чулуунд үлдээж чадаагүй бодол нь юм та
Уйгар, Түрэг, Кидан өвгийн хаадаас
Уураг тархиа хуулж шингээсэн зардас нь юм та
Мөнх тэнгэрээс газар эх рүү унжуулж барьсан хулсан ташуур
Мөрөн голын галбир дуурайж мушгирсан суран цацлага
 Өөдөө дүрэлзэх галын тулганаас угалзарч цацарсан дөл
Өвөг дээдсийн минь мянган жилийн шастир та түмэн жил орштугай
Хана хэрэм шиг ханз үсгийн голоор
Хага цохин хуулах "хадмал" бичиг минь
Хана хэрэм шиг ханз үсгийн дээгүүр
Харваж давуулсан шат шиг босоо бичиг минь
Хана хэрэм шиг ханз үсгийн нуруунд
Хаваж шаасан сум шиг хангал бичиг минь
Хана хэрэм шиг ханз үсгийн цээжинд
Хадаж сийлсэн шүлэг шиг  монгол бичиг минь ээ...
Б.Ойдав

Мундаг хүний шүлгэнд өөрийнхөө өчүүхэн бичмэлийг оруулчихлаа. Болж байна уу? Үгүй юу?

Энэ хагас сайнд болох нэгэн арга хэмжээнд хэрэглэх юм. Даан ч би өөрөө оролцож чадахгүй. Тэгээд л ийнхүү урьдчилан бичиж өгсөн хэрэг. Үүнийг дуурайж япон хүмүүс бийрээр бичнэ. Хажууд нь япон гэж бас бичсэн. Яагаад зургийг нь аваагүй вэ гэхээр нэг л болж өгөхгүй санагдаад. Сэтгэлд нийцэж өгөөгүй. 

Хажууд нь боорцог зарна. Амжвал очоод амжчих санаатай, галт тэрэгнийхээ билетийг хэдэн цагийхыг захиалах вэ гэдгээ шийдэж ядаад л сууна. 

Гол шалтгаан нь нэгэн найзындаа очиж идэж уух ажил байгаа юм аа, олон түмэн минь. Хэ хэ. Түүндээ л амжаад хүрчих санаатай л...

Хүн төрөлхтөнд өргөх үг

1983 оны Болор цомын эзэн. Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар, Ардын уран зохиолч, Төрийн шагналт яруу найрагч Дэндэвийн Пүрэвдорж.

Хүн төрөлхтөнд өргөх үг

Анхаараарай
Алтан нарны хүүхдүүд ээ
Аугаа их хүн ард аа

Боллоо. Цаг боллоо
Босох цаг боллоо
Боллоо. Цаг боллоо

Америкийн Цагаан ордонд
Аюулын хар дайн амиллаа
Амьдралын чин халуун зүрхэнд
Атомын цэнэгтэй пуужин ониллоо

Өчигдөрхөн хагацлын нулимсан дунд
Өрлөг дэлхийд минь
Өнчрөлийн хар нөмрөг өмсгөсөн
Өнөөх гайхал дайн

Худалчийн дайзтай сумаар тоглож
Хувь заяагий чинь дахиад л
Хутганы ирэн дээр тавилаа
Хагас зуун сая хүний
Хайрын дуу, ханийн жаргалаар
Хар цэцэг хэлхэж үхэлд бэлэглээд
Хаан санаа нь ханаагүй, цадаагүй

Өтөл империализмын алтан зоосноос
Өс, цус хоёроор амлаж
Өршөөлгүй гай гамшгийн дайн
Өнөөдөр галаар амьсгалж эхэллээ.

Амьдрал жаргалын гайхамшигт хувьтай
Алтан нарны ганц охин
Алаг дэлхий ээжээ та бид
Атомын түймэрт шатаах гэж үү?

Үгүй ээ
Хувьсгал, хөгжил, эрх чөлөөний
Хугаршгүй ноён нурууг тулсан
Хувь заяагаа та бид
Хумхын тоос болгох гэж үү?

Үгүй ээ
Хайр дурлал, айл гэр
Хаврын цэцэг, алаг үр
Хамаг сайхан бүхнээ та бид
Халуун цөмд хайлах гэж үү?

Үгүй ээ
Энэ дэлхийд анхны ээж
Энхрий үрдээ бүүвэй зохиохдоо
Эцсийн удаа чи дуул гэж
Эдүгээ үеийнхэнд захьсан гэж үү?

Үгүй ээ
Гал олсон азтай улс
Гараа халаан атгаж ирэхдээ
Газар дэлхийг хожим хуйхлах
Гайтан гарна гэж бодсон гэж үү?
Үгүй ээ

Хол ойрын эцэг дээдэс минь
Хойч үедээ бүрэлгүүлэхийн тулд
Хот барьж, тариа тарьж
Хорвоод өөрийгөө элээсэн гэж үү?
Үгүй ээ

Хүй удмаа, гал голомтоо тэд
Хүсэлтэйгээ, ухаантайгаа бидэнд өвлөхдөө
Хүн төрөлхтний шинэ үед та нар
Хүргэж өгөөрэй гэсэн биз дээ?
Тийм ээ

Сайн ерөөлийн цэнхэр хадаг
Сакүра модны цэмцгэр цэцэг
Сарны сонат, нарны дуулалд
Сайхан сэтгэлээ орхисон биз дээ?
Тийм ээ

Эрх чөлөөгүй америкчуудын шүтдэг
Эрх чөлөөний титэмт хөшөөнд
Энхийн бамбар өргүүлсэн болохоос
Эрлэгийн илд бариулаагүй биз дээ?
Тийм ээ

Хатынь, Осаенцим, Бухенвальдын
Хастай авс, цустай мэс
Харангын түгшээ, зүрхний лугшааг
Хараахан мартах болоогүй шүү дээ
Тийм ээ

"Авралын хаан" өнөөдөр тэгтэл
Атомын бөмбөгтэй өлгийд мэндэлж
Америкийн ширээнд өөрөө тодорч
Амьтныг ачилж жаргуулах юм гэнэ.
Худлаа

Азид, Европт, Африкт
Анголд, Никарагуад, Ливанд
Агаарт, усанд, газарт түүний
Ашиг сонирхол байгаа юм гэнэ
Худлаа

Орчлонг тэр "коммунизмын аюул"
"Оросын аюул" гэгчээс аварч
"Октябрын хувьсгалаар алдсан эрхий" нь
Орон дэлхийд авчирч өгөх юм гэнэ
Худлаа

Энэ муу санаандаа хүрэхийн тулд
Эхлээд бусдын гарыг хүлж
Эзэд нь үхэж, эд нь үлдэх
"Энэрэнгүй" дайнд ялах юм гэнэ
Худлаа

Үнэн манай талд байна
Үүрд дэлгэрэх алсын хувьтай
Үхлийн бус амьдралын хуультай
Үнэн манай талд байна
Үнээн

Аливаа дайны мөсийг хагалагч
Ажилчин, тариачны улаан
Аврора Аугаа их Зөвлөлт орон
Ард түмний ирээдүйг түшиж байна
Үнээн

Үр үндсийг таслан хөнөөх
Үхлийн зэвсгийг цаазлан хурааж
Үүрд тогтоох энх тайвны
Үүд ганцхан тэнд л байна
Үнээн

Хүйтэн халуун дайны төсвийг
Хүүхдийн цэцэрлэг, сургуульд гуйвуулж
Хүн төрөлхтөн дэлхий гэртээ
Хүрээлэн сууж амьдаръя гэж байна
Үнээн

Атомын хүчээр ачаа зөөлгөж
Алсын гаригт хөлөг хөөргөж
Айл бүхний тансаг ширээнд
Амтат идээ таваглая гэж байна
Үнээн

Москвагийн цаг
Эрин үеийг тоолж байна
Москвагийн зүг
Эвийн маыг зааж байна
Москвагийн үг
Эхийн санааг багтааж байна
Москвагийн туг
Энх тайвныг тогтоож байна

Анхаараарай
Алтан нарны хүүхдүүд ээ
Аугаа их хүн ард аа
Анхаараарай
Боллоо. Цаг боллоо
Бодох цаг гүйцлээ
Бодох цаг боллоо
Боллоо. Цаг боллоо
Аажуурвал аюултай
Амь нас байтугай
Амьтны гэрэлт ертөнцийг
Алдаж болох аюултай
Тэр жил Хирошима, Нагасакийг
Тэнгэртэй нь, газартай нь шатаасан
Тэнэг эздийн толгойгүй гар
Тэсрэх бөмбөгийн товчин дээр байна
Эрүүл саруул ухаанаар
Эвлэлдэн нэгдэцгээе
Энх тайвны төлөө
Эцсийн тулаанд орцгооё.

1983 он

Ямар ч урт шүлэг хуулаад биччихэв. Цаг үеэ гэж. Одооны хүүхдүүд унших юм бол шүтээн болсон Америк орныг нь муулсан яасан балай шүлэг вэ л гэх байх даа тэ. Би ч багадаа хальт бас уншаад өссөн тулдаа л гайгүй байх шиг байна. Хэ хэ.

Тэвчээр гаргаж дуустал нь уншсанд баярлалаа.

Нэр нь тодроогүй баатрууд

1984, 1993, 1997 она Болор цомын эзэн. Монгол улсын ардын уран зохиолч, Төрийн шагналт, Соёлын гавъяат зүтгэлтэн яруу найрагч Дөнгөтийн Цоодол

Нэр нь тодроогүй баатрууд


Нэр нь тодроогүй баатрууд минь Та нар
Нэлэнхүй энэ хорвоод яасан олон юм бэ
Бичих нэргүй, оноосон хөшөө ч үгүй
Биднээс чухам хичнээн нь үүрд буцсан юм бэ.

Дорнод Монголын талын даруухан булшин дээр
Домогт эздийн нь нэр алга байлаа
Долгилох олны хөлтэй Кремлийн хөшөөн дээр
Дор хаяад ганц ч нэр үгүй байлаа

Ханагар дэлхийн энд тэнд
Хал үзсэн Европын төгөл дунд
Дунд чинь босгосон хөшөөн дээр
Дуурсах нэрийг чинь "Нэргүй" гэж бичсэн байлаа

Догшин ялалтын сүлд та нарыг дурсахдаа
Догдолж хөшөөинй чинь өмнө очих бүрдээ
Нүд бүрхсэн нулимсаа нэвт
Нүүр цайраагий чинь би сайн хардаг шүү

Исгэрэх сумнаас амьдыгаа хааж унаад
Ирээгүй цэрэг ирснээсээ лав доргүй
Үлдэх нэрээ биш үлдэгсдээ гэсээр
Үрэгдсэний гавъяа яасан ч багагүй

Байлдагч байхдаа аль нэг нэртэй явснаа
Баатар болчихоод одоо нэргүй болцгоох гэж үү
Хэмжээгүй жаргалтай суухдаа бид
Хэн түүнийг нь өгснийг мэдэхгүй явцгаах гэж үү

Далай тэнгисээс гол горхи олон
Даруухан одод нар сарнаас олон
Дайчид та нар алдарсшсанаасаа олон
Дархан алдарт чинь насан туршаа мэхийе

Та нарыг нэргүй гэж бид ярьж
Тавих цэцгээ дунд чинь өргөж байвч
Орчлонд та нар шиг нэртэй нь хэн бэ?
он жилийг тоохгүй урт настай нь хэн байна

Энэ хорвоод ургах цэцэг болгон
Энгэр дээр чинь ярайх та нарын одон
Элж хотойхгүй ертөнцийн хамаг улс
Эгнэгт сүндэрлэх та нарын хөшөө

Тариа ханхалсан талын шар салхи
Тасарна гэж үгүй та нарын амьсгал
Бух чулуу гижигдэн уулын өндрөөс
Бууж яваа горхи та нарын догшин цус

Бум түмэн айлд шоволзох улаан гал
Булиглаж байгаа та нарын халуун зүрх
Өнө үүрд ингэж амьдрахыг чинь мэдээд
Өнөө хүртэл дайснууд та нараас айдаг

Аль эрт та нарт ялагдсаныхаа өшөөг
Амьд мэнд яваа надаас авах гэдэг
Нэргүй баатар гэж байхгүй баатар л гэж бий
Нэг хэсэгхэн нь ялгаагүй олны гаюъяа бий

Хэцүү тулаанд та нар түрүүлж орсон
Хэрэг гарвал би шилийг чинь дарж орно
Тулаанд та нар дахиад л ялна
Тугаа шороодоогүй үнэний цэргээрээ үлдэнэ.

1984

Хүрэл чоно

2001 оны Болор цомын эзэн. Монгол улсын төрийн шагналт, Д.Нацагдоржийн болон Монголын зохиолчдын эвлэлийн нэрэмжит шагналт яруу найрагч Цогдоржийн Бавуудорж

Хүрэл чоно

Хүрэл чоно улина
Тэнгэр газар тэмтэгрэх
Тэр Хүннү нутагт
Хүрэл чоно улина
Жавартай болоод уяралтай энэ улианд
Жаргах ч хэцүү, гуних ч хэцүү
Эрэмгий болоод зоримог энэ улианд
Энэлэх ч хэцүү, эргэлзэх ч хэцүү
Морин чинээ Хүрэл чоно
Монголоор дүүрэн улина

Хан Хэнтий дайвж сонсоно
Хатан Хэрлэн цалгиж сонсоно
Захгүй Мэнэн алдалж сонсоно
Цаст Очирваань догширч сонсоно
Хүрэл чоно улина

Хөх совинт адуу, хүн хоёроос өөр
Хөрстөд хэн ч сонсохгүй, сонсогдохгүй
Хүрэл чоно улина
Их дайнч хар илд шиг
Чонын улианд
Энэ дэлхий дагжин чичирч
Бүсээ чангалж байсан санагдана
Бүүр түүр, тийм совин хааяа татна
Хүрэл чоно улина

Молцоглосон даахийг эвийлж улина
Модун Шаньюг мордуулж улина
Эсгий гүрнийг хурайлж улина
Их хар сүлдийг хуурдаж улина
Шиний хоёрны саран дээр улина
Шихихутагийн буурин дээр оцойж улина
Хүрэл чоно улина

Үр нь ээжээ мартахад улина
Үс залуугаараа бууралтахад улина
Арганд хүү суулгасан
Ачаа хөсгийг бараадаж улина
Амар амгалангийн хормойноос
Зүүгдэж улина
Хүрэл чоно улина

Цээжин дотор улина
Сэтгэл дотор улина
Нүдэнд хөх гал бутартал
Нүүрэнд ягаан дөл бадартал
Чоно улина
Сүүлчийн болоод эхний энэ дэлхийд
Сүж энхрий улина
Сүүнд цус дусахад улина
Хүрэл чоно улина

Их хайр цантахад улина
Эндсэн цадигаа матрахад улина
Хүрэл чоно улина
Хан орчлонг цууртал улив гэж эмээхэд
Харин үгүй
Хагархайг хөвөрдөж улина
Хагацалт орчлонг хувааж улив гэж эмээхэд
Харин үгүй
Сэмэрхийг нь хөвөрдөж улина
Хүрэл чоно улина

Хаан гүрний тэнгэрийг харамлаж улина
Архирч улина
Халтар өвстэй талаа эвхэж улина
Дэлгэж улина
Надтай хамт үлдэж улих
Хүрэл чоно
Нум шиг улина
Сум шиг улина
Морин чинээ Хүрэл чоно
Монголоор дүүрэн улина

Гурван зуун ясны минь
Алтан заадал бүхэн
Салж сонсоно
Нийлж сонсоно
Гучин үеийн дээдэс минь
Сэрж сонсоно
Босч сонсоно
Хүрэл чоно улина
Хүннү чоно улина
Хөрст энэ орчлонд
Хөх тэнгэр улина
Хүрэл чоно тэнгэр улина
Улина...

2001 он

Зам

2002 оны Болор цомын эзэн. Д.Нацагдоржийн болон Монголын зохиолчдын эвлэлийн нэрэмжит шагналт яруу найрагч Арлааны Эрдэнэ-Очир

Зам

Энэ миний цорын ганцхан зам
Хувьхан заяаны зам
Ээж минь анх сүүгээр чулууг нь зөөллөж
Эцэг минь өргөсийг нь түүсэн цэцэгт зам
Амьдарлын бөгтөр шар давааны
Ар өврөөс нь тодорч бүдгэрсэн зам
Айлын бараа, хүний хүсэл дуудсан
Андуутай, үнэнтэй алаг зам-Миний зам
Уулын үер, уруйн усанд эвдэгдсэн нэхэлтэй
Уулзахын баярт эгцэрч яараад, хагацлын гунигт донсолсон донхолтой
Учир байдлын хорвоод гэнэн сэрэмжгүй төөрсөн
Униарт мушгиа хавцал дээр ухаантан тэнэг хоёр ээрсэн
Миний зам
Тосон ирэх он жил дотроо том том үхэр чулуутай
Түүнийг нь би түлхэж гарах зам
Тодорч наашилсан алсдаа солонго татсан гэгээн бараатай
Утгын болор үрлийг би хүлхэж туулах зм
Навч цэцгийн үндэс хөөсөн хуртай, үрийг нь сэгсэрсэн салхитай хорвоод
Нараар миний дуу мэтгэж, ухаарлын мод тарьж яваа зам
Намуухан дорнын хүмүүн цэцгэлсэн одот тэнгэрийн доор
Нагал шаргал өнгө тунаруулж, ухааны зандан ханхлуулж яваа зам
Миний зам аа
Хажуу бургасанд гөрөөс янзагалж, асга хаднаас янгир хальсан энэ замд
Хаврын толгод дунд ингэ гунганаж, зээр зэрэглээ сүвлэн цахилсан энэ замд
Тал санаашран намрын тэнгэр уйлагнаж, тогоруу буцсан энэ замд
Тавилан заяаны харгуй дагаж, ноход хуцсан энэ замд
Салаа гэзэгтэй охин амраг болон учирч, үрийн баяр хөтөлж хамт алхав
Салхины буруу зүүдэнэд аавыгаа орхиж, нулимс хамт асгав
Санаа алдаж түүхийн буурал овоонд хадаг хамт зүүв
Санаж сэрэхүйн мананд цагийн урсгалаас ижийгээн дотроо хамт нуув аа
Алгадаад нисгэдэг ижийтэй шувууны үр жаргалтай энэ замаас
Амин сүмбэр уулын өсгүүр дээрээс гурван хүүн зам салаалав
Амьдрал мөрний хөх усан элээж урссан энэ замаас
Алагхан хорвоогийн өнгөн дундуур гурван дуун зам салаалав
Дэлхийн дулаахан энгэр Монголын уудам говь дундуур салхи татуулж яваа зам
Дээрх гүн тэнгэр, эрхэс оддын чөлөөгөөр дуу татуулж яваа зам
Сүүлчийн ганц дэлхий цагийн хязгааргүйд уусахад ч
Сүү татуулан гэрэлтэх цорын ганц тод зам
Энэ миний хувьхан заяаны зам аа.

2002 он.

Ингэж шүлэг унших чинь монгол хэлний минь хичээл болох дог шүү. Бас хуулж бичих чинь зөв бичгийн дүрэмд ч хэрэгтэй юм.

Дарангуйлалын хаан оршино

2004 оны Болор цомын эзэн. Д.Нацагдоржийн болон Монголын зохиолчдын эвлэлийн нэрэмжит шагналт яруу найрагч Жамсрангийн Баяржаргал

Дарангуйлалын хаан оршино

Гарагс дундын солирын нислэг мандуулах
Гадаад далайг задлах үүсгэл, хий мананцар
Газраас тэнгэрийг тэлүүрдэн улайсган төөнөх
Гал түймрийн ухааныг би дарлах болно

Ангарагийн хөрснөө турадасаар сийлэгдэн чулуужсан
Агаарын хүрээлэнгээс халисан шинэ сонгодог үзэгдэл
Аварга эрхэс биетийг хий шингэнээр төлөвшүүлэн тогтоох
Амин усны чанарыг би дарлах болно

Дөрвөн цагийн боловсролоор нас, насанд багшлах
Дөмөн хүлэг атугай онгоцны хурд үл гүйцэх
Хаан суудал, үхэшгүй мөнхийн гүвэлзээ
Ханагар уул, сарьдагийн ухааныг би дарлах болно

Ерхөг, хиагны ганхаа энгийн сайхны гэрчлэл
Есөн гарагийн минь тэгш өндөрлөгийн төлөөлөл
Ертөнцийн орчих хүйс, хязгааргүй их эргэлт
Ембүү хээр талын ухааныг би дарлах болно

Наран орчлогд цэнхэр нөмрөгөөр гангарсан
Ная, зуун сая жилээр өвгөрч залуужих
Эрдэнийн зайд огторгуйн уруулаас ойчсон индранил
Эртний гүн хагалбарт эх дэлхийн ухааныг би дарлах болно

Од мичидийн нөлөөлөл дор нас, сэтгэл устгагдан үгүйрэвч
Олон олон пуужин, дагуулыг газрын таталцлаас чөлөөлсөн
Хүйс хувиргаж, цахим төхөөрөг бүтээж, бурхад чөтгөрүүдээ төрүүлсэн
Хүн төрөлхтний гүн ухааныг би дарлах болно.

Шөнийн онгоц

2003 оны Болор цомын эзэн. Дэлхийн урлаг соёлын Академийн болон Монголын зохиолчдын эвлэлийн нэрэмжит шагналт яруу найрагч Дамдинсүрэнгийн Урианхай

Шөнийн онгоц

Гэнэ сэрэггүй цочин
Гэгээн харанхуй тэнгэр рүү нүд зүглэв
Гэрлэн мөрөн агаараар урсах шиг
Дотор загатнуулсан хурц туяа-бороо харц урхидав
Онгоц
Харанхуй шөнийн тэнгэрээс
Халим шиг аварга онгоц
Сансраас үг чирэн ирэх шиг
Салхиараа модод залбируулан шунгаж
Буудалд газардаж харагдав
Би ч ялгаагүй, хэзээ нэг
Гэгээн-харанхуй тэнгэрээс
Гэнэт, шөнийн онгоц шиг газардаж
Жигүүрээ хумина
"Урианхай наснаас..." гэсэн
Үүл нүүх мэт үгс
Харанхуй шөнийн тэнгэрээс бууж буй
Халим шиг том онгоцны улас-улас асах гэрэл шиг
Тэнгэр цуулан тарна
Жижигхэн зай бараагнуулах
Жирийн мэдээний үг бүр
Цагийн завсаргүй ургасан
Цагаан уул-Амьдралын минь
Үнийг зарлан "лацадсан"
Үнэний тамга дэрлэн үлдэнэ
Би
Хэмжээнд харгалздаг орой зайд
Хэт шөнөдөөд
Буудалд бууснаас бус
Тэнгэрт олсон зайгаа шахуулж
Тэнхээ, түлшээ замд барснаас газардаж буй бус
Шөнийн онгоц
Түр буудаллаад эргэж ниснэ
Түлшний минь чанар нээгдээгүйгээс
Нэрлэж би эс чадна
Хурдад морьдын эргээнд
Туурайнаас нь нисэх хайрга шиг амьдралын
Хуй салхины алгадалт шиг зовлонг
Хүүхдийн хэл зайрмаг долоох шиг амтлан
Цаг нь түлхэгдээгүй
Дуу нь зохиогдоогүй
Ирээдүйн инээдэнд "хайрлуулахаар" ниснэ
Суух гэж уралдагсдыг багтаах гэж
Суудлынхаа дотоод нягтыг чигжсээр
Хоосонд тэлж буй орчлонгийн
Хорох нь ховор зайнаас халиад
Ус, гал хилгүй сүлэлдэх
Учир зүйн рязгаар руу мултарч
Дэлхийгээсээ дэндүү алсад дэлбэрч
Харагдахгүй удахаа ч магад
Гэвч
Гэгээн харанхуйн зүг нууцалсан
"Хар хайрцаг" минь бүтэн
Хайр, үнэнээ оршоосон шүлгүүдийг минь эгшиглүүлэн
Ижий мэлмийт эх орноос минь төөрөлгүй
Ишиг, хургадынхаа бэлчээрт
Бор шувуу шиг буунаа...

Хуулж бичих шүлэг минь удахгүй дуусна. Хэ хэ

Хэзээ ба хожмыг өгүүлэх зангирмал үгс

2013 оны Болор цомын эзэн. Монголын зохиолчдын эвлэлийн болон Г.Сэр-Одын нэрэмжит шагналт яруу найрагч Лхагвасүрэнгийн Моломжамц

Хэзээ ба хожмыг өгүүлэх зангирмал үгс

Хорвоо дээр би ирж байснаа ч санах шиг алсад тэмүүлэн буйгаа ч тунгаах шиг
Хувьхан заяа тэнгэрээс тольдон намрын бороо цонхны цаана ч бас
Сантын минь талд ч хөшиглөж байх шиг
Хорин жилийн тэртээд үлдсэн, аль эсвэл намайг үлдээсэн эмгийн минь дуу ч сэтгэлд хүүрнэн байх шиг
Хоног өдрүүдийг туулсан залуугийн мөр, шаргалхан хавтаст ном дотор биед минь сэрчигнэн буйг ч хуудас хуудсаар нь уншиж суунам
Зүсэрч байгаа бороо өнөөх л миний дотор буй гэнэхэн насны минь бүлэг дуртадгалууд
Хэдэн мянган үсэгний цаана нуугдах багын амрагийн дуртмал царай, зангирмал үгс, уйлсан нулимс
Зүйлийн хорвоод төөрүүлсэн олон зам, түүний дундаас миний олж чадсанаа гайхах нэг л үнэн бодомж
Хэзээ ба хожим дахин олоход хэтийдсэн бүдэг дэнлүүт үдшүүдээ ч гайхан бахдаж байна
Этнэ миний дотор буй тэр л хуудсууд зарим нь их тод, зарим нь хэт бүдэг, урсаж балартсан
Энэ намрыг л ганцхан давж чадаадүгүйрэн хийсч одох нь их юм
Энэ миний сэтгэлд буй сүүлчийнхээ хүчээр тодроод сарнин урсаж буй дурсамж бүхнээ би
Эцэнгэр намрын бороот салхи, тогоруудын гэрэлт хүзүүнд зүүн уйтгарлан үлдэж буйгаа ч ойлгох юм
Миний дотор шувуу шиг бууж ааль юугаа дэлгэсэн мартагдахын аргагүй хонгорхон охинд ч
Миний багадаа унадаг байсан хайртай хүлгийн минь тунгалаг нүдэнд ч
Дэндүү багад минь одсон ч энхрий дотно хайрлан ширтдэг байсан ээжийн минь хөрөгт ч
Хэзээ ба хожим дахин ингэж учрахгүйн тулд л би зүүгдэн уймардаг ч байж болох юм
Этгээд намрын бороо цонхон цаана сэтгэл уйлан элэглэвч
Эгэл нандин дурсамж дурсамж бүхнийг минь салхиараа хийсгэн үгүйрүүлэвч
Эх нутгийн минь аглагт хэвтэх норсон чулуудын болор гэрэл бүхэн цугаар
Хэзээ ба хожмын минь зүгт уйтгарлашгүйн хүчээр сацарнам бус уу даа.

Уулсын сэтгэлгээний тэлэлтийг...

2012 оны Болор цомын эзэн. Г.Сэр-Одын нэрэмжит шагналт яруу найрагч Норовын Гантулга

Уулсын сэтгэлгээний тэлэлтийг...

Уулсын сэтгэлгээний тэлэлтийг би дотоод ахуйгаасаа мэдэрдэг
Уулсыг хичнээн хайрлаж ижий шигээ, амраг бүсгүй шигээ санана
Уулс намайг яг л тэгж хайрлан толгод шигээ, хэдэн зууны өмнө өврөөс нь алга болсон
Уусмал ягаан чулууд шигээ санана, зүрхнийхээ хөндүүр шиг л хүлээж авна
Уулсын сэтгэлгээний тэлэлтийг энэрэн хайрлахуйн цаг хугацаанаас мэдэрдэг
Эрх жаахан үр минь хүзүүнээс зүүгдэн шулганаад дээдийн жаргалыг амсдаг ч
Элэг зүрхний таталцлын гүүр-ганирхалын дамжуурга модны үзүүрээс
Дэлхийн татах хүч шиг уулс ер бусаар соронздон, хацартаа энхрийлэн наадаг
Уулсын сэтгэлгээний тэлэлтийг омог бардамналын хөх дөлөн дундаас мэдэрдэг
Өөрөө өөрийгөө ч шатааж чадах эр зоригтоо эрдэн энэхэн замбуулинд багтаж ядахад
Өмнө минь мэхийсэн олон сөхөрсөн согоо шиг санагдан хангайн буга шиг сэрвэлзэхэд
Өөрийн мэдэлгүй уулсын сүр хүчээр дутан жижигхээн толгодынх нь өвөрт нялх янзага шиг бохирон унадаг даа
Уулсын сэтгэлгээний тэлэлтийг гоо сайхны төгс илэрхийллээс мэдэрдэг
Эмзэг ялдам охидын арван долоохон нас сэтгэлийн зовлон болж
Эгчмэд хонгор бүсгүйн уяхан ааль, ер бусын бие галбир нүдийг минь дахин цэлмэхэд
Цээжнийхээ гүнд уртаар санаа алдаад зүрх минь уулсын зүг хэдийнэ алсарч оддог
Уулсын сэтгэлгээний тэлэлтийг яруу найргийнхаа аялгуут долгионоос мэдэрлэг
Хүмүүний ертөнцийг цагийн цагт гэрэлтүүлэн асаах ид шидийн наран бөмбөлөг цээжинд минь буйг
Хүслийн цэнхэрлиг огторгуйд оюун билгийнхээ даль жигүүрээр судрын чуулган титэмлэж явааг уулс л мэдэрнэ
Цагийн буданд ч надаас өмнө мянга мянган жил найрагч нөхдийг минь ингэж л мэдэрч байсан биз ээ
Уулсын сэтгэлгээний тэлэлтийг...

Миний нэг өдөр ингэж санагдаад

2008 оны Болор цомын эзэн. Монголын зохиолчдын эвлэлийн нэрэмжит шагналт яруу найрагч Лхагвасүрэнгийн Хасар

Миний нэг өдөр ингэж санагдаад

6 цаг 30 минут
Хар дарсан зүүд үргэлжилж
Яргачин бурхан нүдийг минь сохолж, хэлийг минь сугалж
Мөчийг минь тасдаж зовооно
Улайрсан яргандаа тэд чихийг минь авахаа мартаад
"Одоо яах уу" хэмээн мэгдэн сандралдана
Хар дарсан зүүд

7 цаг 30 минут
Манай ванны өрөөнд жоомнууд
Амиа тэврэн гүйлдээд
Жоомны цус зэвтэй ус шиг крантнаас гоожоод
Сав нь нялцайгаад
Оо хатаад
Шүд нь биш оо цав цагаан санагдаад
Шар шүдтэй амаараа
Шар юм, хар юм, улаан юм ярихаар би гарч одно

10 цаг 00 минут
Гудамж дүүрэн хүмүүс тарни унших мэт
Зовлон, зовлон гэж үглээд
Зөгий шиг дүнгэнэлдээд
Хөширч үглэх үг нь дуусахаараа
Хэдхэн удаа тарни уншаад үхнэ дээ гэж бодогдоод
Энэ хот зөгийний үүр шиг санагдаад
Балыг нь бурхан өглөөний цайндаа хийж уугаад л

12 цаг 30 минут
Өдрийн цайндаа зөгийн бал хийгээд
Дөнгөж ууж эхлэх гэж байтал
Лусын дагина, бурхны элч
Хөөрхөн гоё тэнэг, гоё харагддаг бүсгүй урдуур явж
Өдрийн цайг халбага шиг хөлөөрөө туучаад
Залуучууд гаслаад, хөлөг онгоц ч живээд
Лусын дагина зүгээр яваад өгнө
Тэр буланд суугаа охин л надтай хамт живнэ гэж санагдаад
Миний цай тэр олон залуучуудыг залгисан далайн ус шиг шорвог санагдаад

13 цаг 13 минут
Гудамжаар алхаад, миний гарыг чанга атгаад
Миний мөрийг налаад
Хэзээ энэ охинтой танилцсанаа би мартаад
Гудамж нарийсаж тэдний гэр лүү улам ойртоод
Олон давхар цоожтой айлын хаалга онгойж өгөхгүй удаад
Зүрх минь цагийн зүүнээс хурдан цохиод
Энэ гэрийн эзэн охиноо харамлаж буруу газар олон цоож хийсэн байх
Ханхай хоосон гэр хов хоосон санагдаад
Нүцгэн охин Венерагийн баримал шиг санагдаад
Хэрэггүй санагдах баахан номтой тавиур дэр
Венераг мартаж гараад, гудамжаар алхаад

18 цаг 30 минут
Хэн нэгэн дээр очмоор санагдаад
Канёо, Ницше, Бодлер, Рембү  үхснийг санаад
Үхэл тэдэнтэй дайралдах байлгүй
Архины мухлаг ормоор санагдаад
Цонхоор нь харахад тэд архины шилэн дотор сууж байгаа юм шиг
Архиар тархиа угаая гэж бодоод тархиа мушгихад
Ус асгараа, шал дэмий
Шил нь согтож, тасарч унахгүй болохоор нь
Шил шиг болмоор гэнэт санагдаад
Хэн нэгэн дээр очмоор санагдаад

21 цаг 20 минут
Нарны нүд хорсож улайгаад
Хүмүүсээс зугатаад, салхи шал согтуу
Тэнгэр хүртэл согтуу, агсан тавьж уйлаад
Нулимс нь үсчиж, намайг норгоод
Газар согтуу хурхираад
Би ганцаараа эв эрүүл, гэр лүүгээ алхаад
Сар хөндөлдөөд, шалбаагт хэвтээд
Би сарыг туучаад, гэрт ирсэн
Гутал нойтон
Сар нойтон байдаг юм байна гэж мэдэд
Орон дээр миний биеийн хэв үлэг гүрвэлийн мөр шиг санагдаад
Би гэрээсээ гараад удсан юм байна
Өглөө
Өчигдор согтуу байсан салхи, тэнгэр газар, хот зүв зүгээр
Би ганцаараа шартсан бас хар дарсан зүүдээ ярихаар
Ижий рүүгээ очихоор
Гудмаар алхаад


...... он

Шүүгч нь хүүгээ шалгаруулсангүй, хаслаа энэ тэр гээд л нэг хэсэг шуугиад байсан даа тэ. Үнэнийг хэлэхэд шүлгээс нь бараг уншиж байгаагүй юм байна шүү. Дараа онцолж уншина аа.

Чамаас олсон эх орон минь

2000 оны Болор цомын эзэн. Монголын зохиолчдын эвлэлийн шагналт яруу найрагч Гомпилдоогийн Мөнхцэцэг

Чамаас олсон эх орон минь

Өөрийгөө би чамаас олсон
Өлгий болоод живх, өндөр өндөр уулс чинь байсан
Өндөр босгыг чинь алхах гэж
Өт болоод хорхой аль алиныг нь дамжсан
Унах газраа олохгүй тэнэсэн намайг
Уйлахаар минь таних гэж тоссон эх орон минь ээ
Ижийгээ би чамаас олсон
Ижилгүй дуурайг гэж зүсийг нь өвчиж төрсөн
Дахиад ямар цээжин дотроос нь түлхэх биш
Даалимбан дээлийх нь норгойг шалба норгож унасан
Сайхан ижий минь манайгаа үүрч алхахад
Салхи чинь хүртэл хүнддэнэ гэж хийсч одсон
Ижийнхээ нурууг амрааж хөлд орохын цагт минь
Ивж ургасан өвс нь галж сөгдсөн эх орон минь
Ижийгээн би чамаас олсон
Гуниггүй залуу насаа би чамаас олсон
Гайхуулж бас гайхаж үрсэн он жилүүдийг чинь
Үсээ үадалж, бүсээ тайлж сарыг чинь өвөртөлж хоноход
Өрөвдсөн байлгүй үүрээр зугатсан байсан
Үлгэр хэлүүлдэг насыг минь та харамгүй өгсөн атлаа
Үнэтэй цаг хугацаагаа надаар элээлгэсэн эх орон минь
Гуниггүй залуу насаа би чамаас олсон
Эрх танхил үрээн би чамаас олсон
Эрхлүүлэх гэж би дахин хэлд орсон
Ийм муухай амьтныг минь хөлд оруулах гэж
Их үдийн чинь наран ханын толгой дамжсан
Хамгийн нандин дуугаа үрийнхээ зулай дээр аялахад
Хүй дарсан газрын минь чулууд сонссон
Ирсэн болгоныг хувьтайд дуулгах шиг
Ивэлгэсэн вм шиг асгарсан бороотой эх орон минь
Эрх танхил үрээн би чамаас олсон
Сайхан амрагаан би чамаас олсон
Сартай шөнөөр хань хийж, салхиар чинь хүртэл гоёж үзсэн
Хилээн манах гэж төрүүлсэн олон эрсийн чинь
Хичнээнийг нь би шүлгээр уяруулж өөрийгөө манууллаа байз
Булгилсан зүрхийг минь шалгах гэж
Бусдын амрагийг үзүүлэн тохуурхаж
Булаалдаж эрхлүүлсэн эх орон минь
Сайхан амрагаан би чамаас олсон
Буцна буцна гэвч чамайгаан би айлгахгүй
Бууриа хөдөлгөвч надаар чи дутахгүй
Бусдаас гуйхгүй үхлийг хүртэл чамаас олохын цагт
Бурхад чинь хүртэл намайг булаалдана эх орон минь

2000 он.

2000 онд хорьж болдоггүй хорин насандаа явжээ. Хэ хэ. Яасан ч сайхан сонсогддог юм. Буцаад оюутан ахуй цагтаа нэг очоод ирэхсэн... Номын сан, зуугийн печень, пирошки гээд л сайхан дурсгалт үе минь...

Ганцхан ээждээ унших шүлэг

1994, 2010 оны Болор цомын эзэн. Монгол улсын соёлын гавъяат зүтгэлтэн, Д.Нацагдоржийн нэрэмжит шагналт яруу найрагч Цоодолын Хулан

Ганцхан ээждээ унших шүлэг

Намрын уулнаа бугын урамдахыг сонсоорйо
Намайг ухаажихыг үзэх гэж ижий минь та урт наслаарай
Манцуйдаа ирж таныг би ганцхан удаа жаргаасан
Магадгүй тэрнээс хойш, дандаа зовоосон
Ганцхан намайг гэж ижий та
Газар дээр хичнээн мэргэжил сольдог юм бэ?
Баривчийг минь эсгэж, хуримын өмсгөл чимэглэж
Балчраас минь өдийг хүртэл
Та оёдолчин явлаа
Оточ Маналын хувилгаан ийм байдаг уу гэлтэй
Орон дээрээс минь бүлээрч хонох болгонд
Дэлхийд хамгийн сайн эмч та байлаа
Аягаа эвдэн, эрхэлж ядсан намайг
Аргадсандаа, алиалагч болж өмнө минь эргэлдсэн
"А" үсэг бичих гээд будилж цөхөж суухад минь
Алдаатай байхад нь улаан цайм "онц" тавьдаг багш явлаа
Цаг оройтсон болзооноос эргэж ирэхэд
Цагдаа, эсвэл үүдний манаач
Сар нарны ээлжгүй гал сахьсан тогооч
Сангийн бойдорт арц уугиулж, маани уншдаг лам аа
Шүхэр тэнгэрийн дор алдаж эндэх тоолонд минь
Шүүхийн тогтоо л уншдаг яллагч нь Та мөртлөө
Даамай их хайр тань аанай л хэвээрээ
Давж заалдсан өмгөөлөгч болж зовлонгоос намайг суллана
Жигжид бурхныг олон мутартай гэлцэнэ
Жижигхэн энэ бие тань түүнээс ч олон гартай юм шиг
Элбэг их хайр, Ээжий гэдэг нэр тань
Энэ орчлоноггос авсан хамгийн том алдар аа
Зүүний сүвэгчээр ч багтах он цагийн урсгалд
Зүгээр л дэргэд минь байж хайрла
Ижий гэж дуудах болгондоо баярладаг
Ижил хэдэн хүүхэддээн урт наслаж хайрла аа.

1994 он
Жич: За энэ шүлэг энд тэнд их бичигдэж, их уншигдсан ч блогтоо биччихлээ. Хуланд дуртай ч юм байгаа юм. Хэ хэ. Сайхан хүүхэн. Сайхан хүүхэн гэхээр бүгд л заавал Одгэрэл шиг байх албагүй тийм үү. Тухайн хүний нэг тийм өөрт нь л байдаг сайн сайхан чанараараа л бусдаас ялгарч, сайхан харагддаг байвал болох нь тэр дээ.

Жирмийн сүлжээ хэмээх 4 мөртийн цоморлигоос

1988 оны Болор цомын эзэн. Монгол улсын ардын уран зохиолч, Соёлын гавъяат зүтгэлтэн яруу найрагч Тангадын Галсан

"Жирмийн сүлжээ" хэмээх дөрвөн мөртийн цоморлигоос

Афган андын асуулт

Танай нутагт эрийн гурван наадам болдог юм гэв үү?
Таван зуун арван хоёр бөхөөс нэг нь үзүүрлэдэг юм гэв үү?
Нар тэр өдөр жаргахаан мартан наадамддаг юм гэв үү?
Мянган морь уралдаж гав ганц нь түрүүлдэг юм гэв үү?



Уртын дуу

Уудам саруулхнаараа яг л Монголын дорнод тал
Утга гүнзгийгээрээн яг л гүн ухааны нэвтэрхий толь
Уяхан хүнлэгээрээн яг л эх хүний сүүн сэтгэл
Уртын дуу Монгол дуу удахгүй сансрын аялгуу!


Монгол заншил

Өөрсдөөн даалимб хөдөс өмсдөг
Үр ачаан нэхийд өлгийддөг
Номыг харин торгоор баринтаглаж бурхныхаа дээр залдаг
Монгол түмний минь заншил гайхамшиг!

1988 он


Бусдыг нь эндээс http://saruul-uhaan.blogspot.jp/2007/05/4-vv.html орж уншаарай. Тэртээ 2007 онд бичиж байж.

Суварга үгс

2009 оны Болор цомын эзэн. Монголын зохиолчдын эвлэлийн болон МҮЧЗХ-ны нэрэмжит шагналт яруу найрагч Хөөдөөгийн Эрдэнэбаатар

Суварга үгс

Хорьдугаар зууны тэргүүн аравдаар
Зүүн чантуугийн зөөлөн салхит хаалгаар
Хамрынх сүүдэр хацраа битүүлсэн
Холхи нэгэн хөвүүн алхаж орсон юм.
Царцуу цагийн халуун буулгаар
Цамцаа гандтал хөрс сэндэчсэн
Тариачин удмын исгэлэн цустан
Тарчигхан хэдүүлээ Монголд ирсэн юм.
Бүргэд шунгасан халин уулсыг
Бурхан мэт сүсэлж, сүншиг тавьсан
Манжид талхиулсан өвгөн хотын
Мал малын захад буйр хатгасан юм.
Гамбир хайрдаг хагсуу гараараа
Бөмбөр нүдэж тэр эгшигт өртсөн
Хэл усны зах зухтай түүнийг
Хэнэггүй монголчууд андаа болгосон юм.
Нарийн савхаар ноот дохиж
Намхан сурталд хүзүүгээ боомилуулж
Наян жил хөгжим тарнидаж
Насан хутгийн авшиг хүртэв ээ
Алхаа нь хүртэл нэмнэл төгс
Амьсгаа нь хүртэл уянга тэмтэрсэн тэрбээр
Хорин нэгдүгээр зууны тэргүүн аравдаар
Ховдын хаалгаар гараад явчихлаа.

2009 он

Насан багахан байхдаа Болор цом үзэж баясдаг байж билээ. Одоо хааяадаа л ингэж шүлэг сонсох, нэг бол унших юм даа гэж.

Нэг инээдтэй нь энэ жилийн хуанли ирлээ гэсэн чинь өнгөрсөн жилийнх байдаг байгаа. Шууд хаячихаж чадалгүй ингээд блогтоо шүлгүүдийг нь хуулж бичиж суухав. Зарим нэг шүлгийг нь бүр анх блог бичиж эхлэж байхдаа л хуулж бичиж байсан байна лээ шд.

Монгол хэл

2011 оны Болор цомын эзэн. Монголын Зохиолчдын эвлэлийн гишүүн яруу найрагч Дорж-Юндэнгийн Болдхуяг

Монгол хэл

Хянганы ууланд азарган чоно улих нь уртын дууны шуранхай юм
Хагацлын гунигыг уртын дуугаар аргадах нь өндөр уулын салхи юм
Эртний нутагт өндрийн салхи хүүгэх нь амаржих эхийн дуншил юм
Эхээс төрөөд тэнхээ мэдэн чарлах нь миний монгол хэл юм аа
Хэрэмний чинадаас адуу нутгаа гүйх нь аадар борооны товшоо юм
Хээр талд аадар шаагин орох нь амраг шанзны аялгуу юм
Төвөнх аргааж амраг шанз цурхирах нь сэтгэлээ илчилсэн үг юм
Түгдрэн байж хайр сэтгэлээ илчлэх нь миний монгол хэл юм аа
Эрчис мөрөн бодол болон урсах нь хөөмийн задгай аялгуу юм
Элэг эмтрэх энгэр задгай хөөмий нь өвгөн бүргэдийн дуудлага юм
Өд нь бууралтсан бүргэд шувуу бөөрөх нь эцгийн алтан гэрээс юм
Өвөг дээдсийн чандлан сахисан гэрээс нь миний монгол хэл юм аа
Байгаль дэлхий дэлээ хийсгэн давалгаалах нь дун хясааны цуурай юм
Баруун чихэнд дун хясаа цуурайлах нь ойн салхины шуугийн юм
Түрэмгий салхинд модны орой шуугих нь цэрэг эрсийн уухай юм
Түүх шастираас Чингисийн баатрууд уулайлах нь миний монгол хэл юм аа
Энэ дөрвөн хязгаарын хил дээсэн дотор
Элсний ширхэг бөмбөрөхөөс аянга ниргэх хүртэл
Эх байгалийн дуулсан авиа бүхнийг сонордож
Элэнцийн элэнцээс туурвисан даанч яруу монгол хэл ээ.

Монгол хэлэндээ ус цас болох юм сан. Тэгвэл бусад гадаад хэлнүүд тун амархан гээд байгаа юм даа. Монгол хэлэндээ муу учраас л гадаад хэл сураад ч нэг л хэмжээндээ байгаад байдаг байх даа тийм ээ?

Чулууны магтаал

1986 оны Болор цомын эзэн. Монголын зохиолчдын эвлэлийн нэрэмжит шагналт яруу найрагч Тоомойн Очирхүү

Чулууны магтаал

Эргэн тойрон хадтай Балбархайн хаваржаанд би
Эхний дуугаа чулуунд хадааж төрсөн
Ээжээс анх тасарсан миний нялхын хүй
Энэ л бууцны чулуун дунд үлдсэн
Хүй, дуу хоёрын минь чулуунд шингээстэй
Хүний орчлонд тэгэхлээр би чулуунаас уяатай
Хөлд орохоосоо өмнө би чулуун дээгүүр мөлхсөн
Хөлд орохдоо би чулуун дээр боссон
Хашаа хороогоо ч чулуугаар барьж
Хатуу өвлийг ч чулуугаар хаадаг
Хана хэрмийг ч чулуугаар өрж
Халуун галаа ч чулуугаар тулгадаг
Арвай тариагаа ч чулуугаар татаж
Агт морьдоо ч чулуугаар аргамждаг
Уулын минь хөх чулуу орсон юмыг нэрлэснээс
Уулын минь хар чулуу ороогүйг нэрлэсэн нь амар
Юугаараа баян билээ? түүгээрээ бахархана
Юм юмны түрүүнд уулынхан чулуугаа л магтана
Эрдэнийн чулуу нь зам гудас хэвтдэг
Элбэг баян уулсаараа бахархана
Орд харш, зам талбай, гүүр далан бүгд чулуу
Охид хүүхнүүдийн гоёл чимэг, ээмэг, бөгж бүгд чулуу
Оргил өндрийн овоо, тахилга бүгд чулуу
Он улирлын хөшөө, хиргэсүүр бүгд чулуу
Эх газрын алаг чулуу орсон юмыг нэрлэснээс
Энэ дэлхийд чулуугүй юмыг нэрлэсэн нь амар
Хөлд орохоосоо өмнө би чулуун дээгүүр мөлхсөн
Хөлд орохдоо би чулуун дээр боссон
Чулуун дунд өсч төрсөн уулынхан бид
Чулууны үнийг мэддэг улс
Эмээлт морио харж шинждэг шигээ
Эрдэнийн чулууг таньдаг улс
Манай нутгийн буурал өвгөд
Машины үнэтэй гаанс зуудаг
Айлчин гийчнийхээ амрыг эрж
Алаг манан хөөргөөр тамхилдаг
Чулуун дунд өсч төрсөн уулынхан бид
Чулууны идийг мэддэг улс
Болор шилийг зүсдэг алмааз ч болдог
Болд төмрийг элээдэг билүү ч болдог
Зөөлөн хатуугийн туйл
Зөвхөн чулуунд л шингэсэн байдаг
Чулуун дунд өсч төрсөн уулынхан бид
Чулууны бөхийг мэддэг улс
Он цагийг тээсэн гүүрийн багана ч болдог
Орд харшийг даасан суурийн бие ч болдог
Ган шиг батын эрхэм чанар
Гагцхүү чулуунд л шингэсэн байдаг
Эр зориг, баатарлагийн тухай
Энэ чулуугүйгээр сэтгэшгүй
Уул давж, чулуу өргөж
Урт замд сульдахгүй юм бол
Газрын чулуун бөөрөн дээр
Ганц ч атугай хаьтирч даарч хонохгүй юм бол
Гавьтай ямар эр хүн байх билээ?
Байгалийн сайхан, аян замын тухай
Бас л чулуугүйгээр санашгүй
Уудам дэлхий цулгүй тэгшхэн бол
Учрал ч гэж байхгүй, Алтай ч гэж байхгүй
Ургахын нартай ядаж ганцхан удаа
Уулын хяр дээр золгоогүй бол
Угтаа ямар нүд тайлсан байх
Алдар гавъяа, одонгийн тухай
Аанай л чулуугүйгээр ярьшгүй
Цагийг эзэлсэн суутны алтаар сийлсэн нэр
Цагаан гантиг дээр суурилж байж мөнхөрнө
Эрэлхэг баатрын алтан таван хошуу одон
Эрдэнийн чулуу шигтгэж байж тодорно
Хөлд орохоосоо өмнө би чулуун дээр мөлхсөн
Хөлд орохдоо би чулуун дээр боссон
Хорвоог таниулсан багын минь тоглоом чулуу байсан
Хожим миний суусан байшин чулуу байсан
Унаган багын тоглоомын чулуун гэрээс
Улаанбаатарын өнөөгийн сууц хүртэл
Эр бие минь чулуун дунд өсч
Эх орноо чулуутай цуг дуулсан
Эхлээд би эх орноо бүхэлд нь бичсэн
Энэ надад ахадсан
Дараа нь Алтайгаа бичсэн
Дахиад л надад томдсон
Хожим сүүлд нь би
Хол хөдөө үлдсэн аргамжааны чулуугаа бичсэн
Уулын хүү миний чулууны магтаал
Угтаа чухам эндээс л эхэлсэн
Өвдөг тулж мөлхсөн
Өлмий тулж боссон
Сэтгэл хүлэг хоёроо цуг аргамжсан
Сэрүүн Алтайн минь ширхэг чулуу
Өөрийг минь элээх
Өлгий дээр минь босгох
Эхний бөгөөд эцсийн чулуу
Энэ чулуу миний чулуу

1986 он

Тэртээх арван хэдэн жилийн өмнө эх орноосоо гарахдаа нэгэн чулуу өвөртлөөд л гарч билээ. Одоо гэрт минь хүндтэйхэн залраад л, хааяадаа эх орноо нэг сайхан сэтгэлдээ харж дүрсэлж баясдаг даа.

Шагнал

1985, 1993, 1998 оны Болор цомын эзэн, Монгол Улсын Ардын уран зохиолч, Төрийн шагналт, Соёлын гавъяат зүтгэлтэн яруу найрагч Бавуугийн Лхагвасүрэн

Шагнал

Ээж минь намайг
Цагаан сүүгээрээ шагнаж
Эцэг минь намайг
Эсгий үнэгээр мялааж
Орон минь намайг
Эрх чөлөөгөөр шагнасан
Хувьсгал миний шагнал
Хувь заяа ч миний шагнал
Өрх татахад тооноор бялхсан нар
Өлгий дээр минь гэгээ мандуулж
Өндөр босгоо давж, талын сэжүүр өлмийдөхөд
Өөлөн чулуу, халиун цэцгээ дэвссэн
Дэлхий миний шагнал
Хайрыг даана гэдэг
Шагнуулахаас хэцүү
Ханаж сагасан байвал
Үхсэнээс дор
Салаан даргадаа ч
Сайшаалгаж яваагүй цэрэг эр
Сайхан эх орныхоо төлөө
Шагнал гэж хумсын чинээ ч бодоогүй
Шархныхаа цусыг хэгзэрсэн эх газартаа юүлж
Дотно амиараа эх орноо шагнаж
Дотоод хормойг нь нөхөж нөгцсөн
Орчлонг хувьсагасан Ленин
Одонгүй байсан
Ленин өөрөө
Дэлхийг шагнасан
Мөнхийн одон
Алаг эрээнтэй
Амьдрал өөрөө шагнал
Амраг минь намайг үнсэх нь ч
Амьдын жаргалын шагнал
Эгэлхэн шүлэг минь ч
Энэхэн бие минь ч
Эх орноо шагнасан шагнал
Ирэх цаг
Ирээдүй миний шагнал
Элин улирсан
Түүх ч миний шагнал
Уртын дууны талд хоносон цуурай
Ураг улаан галын зуунаар цогшсон амь
Уулсын оройд хоносон нойрмог цагаан манан
Усны ногоон тохиойгоос намайг ширтсэн жимс
Уйлж явсан зовлон
Ухаарсан алдаа минь хүртэл шагнал
Надад байгаа миний бүхэн миний шагнал
Надад илүү шагнал хэрэггүй ээ?
Харин
Амраг ханийг минь
Ачдаа дуулах бүүвэйн дуугаар шагна
Дүн өвлийн нүдгүй шуурганаар малын захад
Дуугаа хөлдтөл гуугалж яваа эцгийг минь
Нараар шагна
Дун цагаан үс нь
Намрын салхинд хийсч
Дуутын шаргал хөтөл дээр
Намайг харуулдаж үогсоо
Ижийг минь
Мөнхийн усаар шагна
Дайны айдсаар түгшиж байгаа
Дэлхий минь
Энх амгалангаар шагна
Шагна

1985 он.

Монголоос ирсэн хуанли-с хуулж бичив.

Шагналд дуртай хүмүүст уншиж өгмөөр шүлэг үү тэ. Нэг бол шагнах дуртай хүмүүст. 4 жилийн хугацаат албан тушаалд байгаа дээрээ гээд болсон болоогүй хүнийг шагнаад байдаг гаруудад уншаад өгчихмөөр ч юм шиг.

Би монгол хүн

Аргалын утаа боргилсон
Малчны гэрт төрсөн би
Атар хээр нутгаа
Өлгий минь гэж боддог
Цэнхэр манан суунагласан
Алсын бараа ширтээд
Цэлгэр сайхан нутгаа
Сэтгэл бахдан харахад
Үлээж байгаа салхи нь
Үнсээд ч байгаа юм шиг
Өршөөлт ээжийн минь гар
Илээд ч байгаа юм шиг
Энэрэнгүй сайхан санагдахад
Элэг зүрх минь догдолж
Хосгүй баярын нулимс
Хоёр нүдийг минь бүрхдэг
Өргөн сайхан нутгийнхаа
Өвчүүн дээр нь төрөөд
Өнгөт амьдралын төлөө
Амь биеэ зориулдаг
Ариун нандин заншилтай
Өвгөд хөгшид дээдсийн минь
Үрээ гэж найдаад
Үлдээж надад өгсөн
Өнөр монгол орны
Нар нь намайг гийгүүлж
Нарийн салхи нь үлээж
Намираа хур нь тэжээж
Найртай сайхан орон минь
Надтай хувь нэг байдаг тул
Унасан энэ нутгаа би
Өөрийн бие шиг хайрлаж
Угаасан тунгалаг мөрнөө би
Эхийн сүү шиг санадаг
Энэ нутагтаа би
Эзэн нь юм
Ирээдүйг түмэнтэйгээ босголцох
Их үүргийг хүлээсэн юм
Хэрэв хүн эх орноо
Хамгаас үнэтэй гэдэг бол
Хээр тал нутгаа
Юунаас ч илүү санадаг бол
Ажиллах хөдлөх бүрдээ
Ард түмнийхээ төлөө бол
Алхах гишгэх болгондоо
Аугаа орныхоо төлөө бол
Алтан шороо руугаа дайрсан
Атаатны хорт сумыг
Аюуш шиг цээжээрээ таглаж
Амиа өгөхөөс буцахгүй бол
Энэ хүн монгол хүн
Эх орондоо хайртай хүн
Энэ хайр нь монголчуудад
Эртнээс хэвшсэн хайр билээ
Би монгол хүн болохоор
Биндэръяа нутгийхнаа төлөө
Бие амь, бүх насаа
Авч байгаа амьсгаагаа
Оргилж байгаа зоригоо
Алины нь ч хайрлалгүй зориулдаг
Төрөлх нутгаа гийгүүлсэн
Нарны туяанд хайртай би
Ханагар чөлөөт нутгаа
Харах тусам баясаж байна
Халуун амиа дүйхгүй
Зүтгэх зориг нэмэгдэж байна
Онгирч хөөрсөн сэтгэлээс биш
Оргилсон баярт сэтгэлээс
Орчлон дэлхийн өмнө
Одоо дахиад давтах юм бол
Би монгол хүн болохоор
Нарлаг монгол нутгийнхаа
Найдварт хөгжлийн төлөө
Насаа зориулсан улс аа
Анд найз нөхөдтэйгөө
Алаг бяруу шиг номхон байна гэж
Алалдах дайсан учирвал
Арслан бар шиг догшин байна гэж
Зөвхөн үг хэлээрээ зогсоогүй
Зүрх сэтгэлээрээ монголжсон
Зүг зүгийнхээ ах дүү нарын өмнөөс
Зүглэж хэлэхэд бэлэн байна.
 Ч.Чимид

Жич: Шүлгийн эхийг "Бийрбэх"-с авсан болно. Орчуулж өгөхийг хүссэн эмээ минь
-Эхний хэсэгт дуртай. Ялангуяа тэр ээжийн гар, үнсээд буй салхи, унасан ус... гээд л нэг тийм сэтгэл хөдөлгөм.
-Тийм шүү.
-Сүүлийн хэсэг нь жаахан хэцүү юм аа тэ.
Бид хоёр мэдээж элдвийг ярилцана. Аюуш баатрын тухай ч тайлбарлав.
Дүгнэлт нь нэг тийм соц нийгмийн уур амьсгал оруулахгүй бол болдоггүй л байсан байх даа. Дарамттай ч нийгэм байж дээ. Сүүлийн хэсэг ч тухайн цаг үе, нийгмээ магтахгүй бол болохгүй гэсэн үнэр үнэртээд байна...